معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مقدمه
« علت نياز بشر به دين و انبياء دست يافتن به پاسخ سئوالهايي است كه نه از طريق تجربه مي تواند آنها را حاصل نمايد و نه از طريق عقل»، لذا دست به سوي انبياء دراز مي كند. اكنون اين سؤال مطرح مي شود كه چگونه مي توان اطمينان حاصل نمود كه فلان شخص خاصّ، رسول خداست و ديگران رسول حق، نيستند؟ به تعبير ديگر: راههاي شناسايي رسولان الهي كدام است؟ دانشمندان اسلام چهار راه و طريق براي شناسايي رسولان الهي از مدعيان كاذب و دروغگو، پيشنهاد كرده اند. اين راهها، باعث مي شود كه بشر، منادي حق را از منادي باطل تشخيص دهد. دل و جان به گفته هاي رسول حق بسپارد. عطش جان سوز خود را بدين وسيله برطرف ساخته و دست در دست امين حق نهاده و با خيالي آسوده راههاي پرپيچ و خم درهّ ها و گردنه هاي صعب العبور و پر سنگلاخ را يكي پس از ديگري طي نمايد و به مقصود نايل گردد. اين راهها به شرح زير است: 1_ملاحظه قرائن مختلف پيرامون مدعي نبوت كه عبارت است از سوابق، حالات و كساني كه به وي گرويده اند. نيز وسائلي كه براي نشر و دعوت خود به كار مي گيرد. اين طريق، به گونه زير قابل توضيح و بررسي است. الف) يكي از اصولي كه در زندگي انسانها جريان دارد و بر آن اساس اجتماع و تمام هستي دنيوي خود را بنا نهاده اند. « اصل اعتماد » است. اگر چه اين اصل، نياز به توضيح ندارد. اما براي يادآوري هم كه شده به نكاتي چند پيرامون آن بسنده مي كنيم. مي دانيم كه به « خود اعتماد » داريم. چرا كه اگر اعتمادي به خود نداشتيم، سامان حياتمان از هم مي پاشيد. به بعضي از نيروهاي موجود در خود نيز اعتماد داريم، زيرا حداقل به بعضي از خواسته هايمان به وسيله همين نيروها دست مي يابيم. به ديگران نيز اعتماد داريم، زيرا كه هميشه از دست همسر خود _ لااقل _ غذا ميل مي نماييم. سوار اتومبيل دوستمان مي شويم و فلان وسيله خود را در اختيار دوستان، اقوام و آشنايان مي گذاريم و ... به راستي! آيا تا به حال از خود پرسيده ايم كه چرا، اولاً: به خود اعتماد داريم و ثانياً: به ديگران بايد اعتماد نمود؟ پاسخ روشن است. ما به خود اعتماد داريم. چون خيانتي از خود نديده ايم. اين گونه نبوده است كه مثلاًً عقل يا احساس ما، سر به سر ما بگذارد. ما في الجمله مي دانيم كه احساس ما به ما دروغ نمي گويد و عقل نيز ما را فريب نمي دهد. البته اين حرف به اين معني نيست كه هميشه، حواس ما درست تشخيص مي دهد و عقل ما اشتباه نمي كند. اما با وجود اين، مي دانيم كه در بيشتر مواقع حواس و عقل، ما را به واقع رهنمون مي شوند و ... به ديگران نيز اعتماد داريم، زيرا یک لحظه خيانت، بدي و خلاف واقعي از آنها نديده ايم. اما هنگامي كه از شخصي، خلاف واقعي ديديم، ديگر به او اعتماد نخواهيم كرد. بلكه در تلاش خواهيم بود تا از او بر حذر باشيم، پس مبنا و مقدمه لازم اعتماد، نسبت به بعضي زياد است و نسبت به برخي ديگر كم است. كمي و زيادي اعتماد منوط به اين مي باشد كه آن كس كه اعتماد به او تعلق گرفته، چگونه شخصيتي است و چگونه منش و رفتاري دارد؟ پرواضح است كه ما رفتار نيك را از زشت تشخيص مي دهيم و بر اساس همين تشخيص به انسان ها نمره مي دهيم و آنها را ارزش گذاري مي كنيم. آن كس را كه در اجتماعمان از حيث منش و كردار انساني، از همه وارسته تر بود، احترام ويژه اي قايل هستيم. هنگامي كه به چنين شخصي برخورد نمائيم، او را ارج مي نهيم و اگر برايمان پيغامي داشت، به آن پيغام ترتيب اثر مي دهيم. به گونه اي كه خلاف پيغام و دروغ بودن آن را از ناحيه او در حد صفر تلقي و فرض مي نمائيم. با اين توضيح روشن منظور از ملاحظه قرائن مختلف پيرامون سوابق و حالات مدعي نبوت چيست؟ ب) بعد از آنكه از « مورد وثوق و اعتماد بودن » شخص مورد نظر اطمينان كافي حاصل شد، مي توان به اين امر پرداخت كه در اطراف او چه كساني رفت و آمد دارد؟ به ديگر سخن، آيا آن گونه كه خود مقيد به رعايت «معروف و منكري» كه خود او آنها را معرفي كرده است، مي باشند يا خير؟ اگر اطرفيان و گروندگان به او، داراي حالات، و حيات، عقايد و منشي متضاد با او بودند و در عين حال همراز و همراه او، معلوم مي شود اين شخص باطن خود را از منظر عموم پوشانده و چيزي مي گويد كه در عقيده به آن مؤمن نيست. ج) حال كه اين شخص و اطرافيان و مؤمنين به او، آنچه مي گويند و مي خوانند، مؤمن هستند و بر مبناي آن عمل و كردار خود را استوار ساخته اند مي توان به اين امر مهم پرداخت كه براي اشاعه و نشر پيام و مكتب خود از چه وسائلي سود مي جويند؟ « استخدام وسيله » دقيقاً همان چيزي است كه موجب تمايز مكاتب گوناگون از يكديگر مي شود. مكتبي كه به خوبي، بدي، فلاح، رستگاري و خلاصه به كرامات انساني معتقد نيست بلكه تمام هم و غم خود را مصروف اين مي نمايد، تا چند روزي بر گرده گروهي انسان سوار شود، از استخدام هر وسيله اي _ چه مشروع و چه نامشروع _ براي رسيدن به مقاصد و اهداف شوم خود سود مي جويد. اما مكتبي كه خود را هادي انسانها و نجات دهنده آنان از غرقاب ظلمت و رساندنشان به ساحل امن الهي مي داند، وسائلي را به استخدام درمي آورد كه از مشروعيت ديني و عقلايي برخوردار باشد. براي شناخت دقيق امر «استخدام وسيله» مي توان به مطالعه شخصيت معاويه كه مصداق مكتب اول است، پرداخت تا روشن شود كه معناي جمله معروف « هدف وسيله را توجيه مي كند» چيست؟ اين قانون كه در قالب جمله فوق بيان شده است همان چيزي است كه دين حيات بخش اسلام، صد در صد مخالف با آن است. 2_ راه ديگر شناسايي رسول حق، مطالعه در محتواي دعوت آنهاست. وقتي اعتماد كافي بر اساس موازين عقلايي و انساني نسبت به كسي جلب شد مي توان به كردار و گفتار او اميد بست و دل داد. اما تا چه حدي مي توان به گفته ها و وعده هاي او ترتيب اثر داد و به آنها اطمينان كرد؟ پرواضح است كه اعتماد دليل بر صدق ادعاي فرد مذكور نيست. يعني از درستي كردار يك شخص نمي توان نتيجه گرفت كه گفتار او نيز درست است، گر چه 80% گفته هاي او مطابق واقع باشد. البته اين امر در مورد انسانهاي عادي مشكل ايجاد نمي كند. اما امر هدايت و راهنمايي و انتقال پيام وحي به انسانها كاري نيست كه به سادگي بتوان آن را پذيرفت يا انكار نمود. اينجاست كه عقل به سراغ پيام او مي رود. آن را مورد تحقيق قرار مي دهد. گفته هاي او را با كرده هايش مي سنجد كه چه مقدار با هم متوازن و موافق هستند. نيز گفته ها و وعده هاي او را ارزيابي مي كند تا بعضي از آن گفته ها، برخي ديگر از گفته هاي او را رد، انكار و يا نقض مي كند يا نه. اگر در گفتار و رفتار او تناسب و توازن نديد، يقين مي كند كه اين شخص مردم را فريفته است و به وسيله جذب اعتماد انسانها، مي خواسته بر گرده آنها سوار شود و اينك كه به چنين مقصودي دست يافته، حقيقت خود را آشكار نموده و واقع خود را بر مردم عيان ساخته است. همچنین با بررسي وعده ها و گفته هاي او، نديدن و نيافتن تناقض در آنها، پي مي برد كه اين شخص همان گونه كه در كردار نيكو بوده است، در گفتار نيز نيكوست. 3_ اگر به دو دليل فوق، بشارت هاي انبياء گذشته را اضافه نمائيم و بگوئيم: اين شخص نيك سيرت و حق گفتار همان است كه رسولان پيشين او را به امت هاي بعدي وعده و نشانه هايي را كه براي شناسائيش ذكر كرده اند، در اين شخص وجود دارد، پرواضح است كه اذهان به نبوت او قوت مي گيرد. 4_اكنون اگر اين شخص براي اثبات آنچه مي گويد و وعده مي دهد، «معجزه» و نشانه اي نيز به همراه داشته باشد، كاملاً روشن و مبرهن خواهد شد كه در ادعاي او و درستي آن ادعا هيچ گونه شك و شبهه اي نمي ماند. اما جاي اين هست كه آيا « اعجاز و معجزه » اتفاق افتاده است؟ براي پاسخ به اين سؤال كافي است كه نيم نگاهي كه تاريخ اديان و در رأس آن به تاريخ رسولان الهي بيندازيم. در تاريخ پيامبران خوانده ايم كه حضرت صالح به اذن خداوند شتري آبستن از دل كوه بيرون آورد. حضرت يوسف خواب ها را دقيقاً تعبير مي كرد. زنده شدن پرندگان مرده، گلستان شدن آتش براي ابراهيم، يد بيضاء و عصا، شكافته شدن رود نيل براي حضرت موسی و بني *******، تولد حضرت عيسی بدون پدر و از همه مهمتر و روشن تر و گوياتر، قرآن جاودان كتابي كه با نزولش بزرگ اديبان عرب از خجلت به كنجي پنهان شدند و حلقات سبع را که گل سر سبد بلاغت و فصاحت بود، به زير افكندند. اينها همه از جمله وقايعي كه در تاريخ ثبت شده و قرآن كريم، الان بدون اندكي تحريف در دست موجود است. چگونه مي توان در تحقق چنين اموري روشن شك و شبهه نمود. اگر كسي قبول نداشته باشد كه چيزي بنا به معجزه در تاريخ بشر اتفاق افتاده، مي توان براي رفع شك و شبهه او را به وجدان طرفداران اديان حواله داد. به راستي آيا نيمي از كره زمين كه معتقد به اعجاز هستند، دروغ مي گويند؟ پس چيزي به نام اعجاز اتفاق افتاده است. اما اينكه اين اعمال چگونه مي تواند دليل بر نبوّت شخصي با مطالعه آنچه در پي مي آيد، روشن خواهد شد. تعريف اعجاز گفته شد كه «معجزه» يكي از طريق اثبات نبوّت است. اكنون وقت آن رسيده كه به توضيح اين مهم بپردازيم. به اين منظور ابتدا معناي لغوي و سپس از معناي اصطلاحي اعجاز با هم سخن خواهيم گفت. 1.تعريف لغوي اعجاز در لغت نامه ها براي اين واژه چند معنا ذكر كرده اند كه بعضي از آنها عبارتند از : الف) ناتوان يافتن ب) ناتوان نمودن ناتوان يافتن يعني مواجه شدن (برخورد كردن) با كاري يا فعلي عظيم به حدي كه انجام آن از توان محدود انسان خارج است. اينجاست که مي گوييم: انجام اين كار از توان ما خارج است يا من ناتوانم كه چنين كاري را انجام دهم. پس به طور خلاصه مي توان اين گونه گفت: ناتوان يافتن يعني: انجام كاري كه انسانهاي معمولي از انجام دادن، ناتوان و معذور مي باشند. به اين معني كه انجام اين فعل از توان، قدرت و استطاعت وجودي آنها خارج است. بنابراين اگرچه به اين معنا مظاهري « سلبي » دارد اما يك مفهوم « ثباتي » است. ولي ناتوان نمودن از معنايي كاملاً سلبي برخوردار است. ناتوان نمودن يعني انسانها از عهده انجام آن فعل برآيند، اما يك سلسله مقدمات مانع انجام آن كار شده است. مثلاًً مي توانيد فلان سيستم خاصّ را براي كامپيوتر خود تهيه نمائيد. اما چون آن سيستم در اختيار مؤسسه اي خاصّ است و آن مؤسسه نمي خواهد سيستم مذكور در دسترس همگان قرار گيرد به شما خدمات ارائه نمي دهد. لذا شما را بدين وسيله از دسترسي به آن محروم مي كند. اگر معجزه را به معناي دوم در نظر بگيريم اين همان مي شود كه بعضي از دانشمندان عنوان صرفه را براي آن برگزيده اند كه كاملاً غلط است. زيرا صرفه _ با تبيين و توضيحي كه در جاي خودش ارائه خواهد شد _ باطل است و يك نظريه عقل پسند نيست. 2.معناي اصطلاحي اعجاز: دانشمندان براي اعجاز معاني گوناگوني ارائه داده اند كه به شرح زير است: الف) معجزه اثبات امري است كه معتاد نباشد و يا نفي چيزي است كه معتاد باشد. ب) معجزه امري است خارق العاده كه در مقام محاجه آورده مي شود كه ديگران از آوردن آن عاجز باشند. ت) معجزه عبارت از امري است كه خارق عادت است و دلالت مي كند كه ماوراء الطبيعه، در طبيعت و امور مادي تصرف كردن است و اين به معناي آن نيست كه معجزه مبطل امر عقلي و ضروري باشد. ث) معجزه عبارت است از انجام دادن غير عادي براي اثبات رسالت، به گونه اي كه مردم از انجام دادن آن ناتوان باشند. آنچه گفته شد از جمله مطالبي است كه دانشمندان اسلام در مقام اصطلاحي اعجاز گفته اند. چند نكته در اين عبارت حائز اهميت است كه بايد به توضيح آن پرداخت: اول _ در مطالب فوق اين امر مورد تأكيد گرفته است كه اعجاز كاري خلاف عادت مي باشد. معناي عادت را همه مي دانيم. يعني امري يا كاري كه اكثر انسانها با آن سر و كار دارند. مثلاًً مي گويند: فلان شخص به فلان عمل خلاف اخلاق معتاد است. يعني آن شخص اراده ترك آن فعل را ندارد، چرا كه يكي از مقدمات معتاد شدن به اعمال غيراخلاقي، نابودي اراده است. البته اين گونه از اعتياد يك گونه سلبي از آن است كه سخت ناپسند و زشت مي باشد. اما گونه هاي پسنديده اعتياد نيز وجود دارد. مثلاًً مي گويند: مردم ژاپن معتاد به مطالعه هستند به حدي كه شايد در مترو يا اتوبوس كساني که مشغول مطالعه نباشند، اندك باشند. پس اعتياد گاهي خوب است و آن در جايي است كه انسان، معتاد به كاري باشد كه هم سودمند براي او و هم براي اجتماع اوست. بنابراين اعجاز آن كاري است كه بر خلاف كارهاي مورد ابتلا و عادي مردم انجام گيرد. دوم: نكته ديگري كه در مطالب فوق وجود داشت اين بود كه « ماوراء الطبيعه» در امور طبيعي اثر كند. اين قيد نياز به توضيح ندارد. زيرا امروزه همه با هم با «تله پاتي» هيپنوتيزم و ... آشنا هستيم. تأثيرات اين امور، همان تأثيرات ماوراء الطبيعه است در طبيعت. سوم: قيدي ديگر كه در مطالب فوق حضور داشت اين بود كه، بايد اعجاز در مقام «محاجه» باشد. يعني كسي ادعا كند، كاري كه من انجام مي دهم، فقط از عهده من ساخته است و احدي از انسانها نمي تواند كاري چون من انجام دهد. چهارم: امر ديگري كه در اعجاز دخيل است، اين مي باشد كه بايد با ادعا باشد. اين قيد به اين معنا است كه هر گاه كسي ادعاي كار خلاف عادتي نمود، بايد نوع آن كار را معين كند و از طرفي بايد آن ادعا، با نوع كاري كه انجام مي دهد، مطابق باشد. مثلاًً حضرت موسی که ادعا مي كند، عصايش سحر ساحران را باطل مي كند، بايد اين كار را انجام دهد. نه اينكه به جاي ابطال سحر ساحران، خود ساحران را نابود كند. همچنین اگر حضرت عيسی ادعا مي كند كه مرضهاي لا علاج را شفا مي دهد، نه اینکه بنا به نفس مسيحايي خود موجب مرگ آن مريض ها گردد. پس معناي مطابقت با ادعا اين است كه ادعاي هر كاري را كه كرد بايد حتماً همان كار را انجام دهد نه كار ديگر. ادعاهاي خلاف واقع از پيامبران دروغين بسيار نقل شده است. در تاريخ است كه روزي مسيلمه كذّاب ادعا كرد كه با انداختن آب دهان درون چاهي كه آب اندكي داشت، مي تواند آب آن را زياد كند. وقتي آب دهانش را درون چاه انداخت، چاه به كلي خشك شد و يا روزي ديگر ادعا كرد كه با دست كشيدن بر سر كودكاني كه مريض بودند، مي تواند آنها را درمان كند. امّا به محض كشيدن دست بر سر آنها، كودكان آنها، مبتلا به امراضي بدتر شدند. با توجه به نكات گفته شده، اين سؤال در ذهن حاصل مي شود كه: در اين صورت بسياري از مرتاضان و ساحران و ...نعوذ بالله بايد پيامبر باشند. زيرا آنها نيز كارهاي خلاف عادت انجام مي دهند و اتفاقاً همان كاري را كه ادعا مي كنند، انجام مي دهند و صد البته كارهايشان از نوع تصرف ماوراء طبيعت در طبيعت است. مثلاًً از ديوار چين گذشتن، همه اين موارد را كه براي اعجاز ذكر شد، در بر دارد. اينجاست كه اعجاز با كارهاي ساحران و مرتاضان خلط مي شود. دانشمندان اسلام براي خروج از اين معضل دو قيد ديگر نيز براي اعجاز پيشنهاد نموده اند كه عبارتند از : الف) اعجاز، كار خدا و يا كار نبيّ، ولی با اذن و اجازۀ خداست. پس رسول خدا، كاري بدون اجازه خدا انجام نمي دهد. اما ساحران و مرتاضان از زير پا گذاشتن فرامين حق ابايي ندارند. ب) جز پيامبر و به فرمان خدا، احدي نتواند آن را انجام دهد. به اين معنا كه انجام اين كار از عهده و توان انسانها خارج است. نه اينكه دستهاي انسان را بسته باشد تا نتواند آن را انجام دهد. پس معناي اصطلاحي معجزه با ذكر مقدماتي كه عرض شد، به شرح ذيل مي باشد: هر گاه شخصي مدعي مقام پيامبري از جانب خدا باشد، بايد براي اثبات اين ادعا به اذن خداوند كاري انجام دهد كه بر خلاف نظام عادي جهان باشد و مردم نيز از انجام آن ناتوان، و فعل و ادعاي او مطابق هم باشد. شرايط و ويژگيهاي اعجاز معجزه داراي شرايط و ويژگيهايي است كه آن را از هر آنچه شبيه اوست، متمايز مي سازد. بعضي از اين ويژگيها مخصوص معجزه است و بعضي شامل غير معجزه نيز مي شود. اين دو ويژگيها و شرايط به شرح زير است: 1_ معجزه يك عمل خارق العاده است. به بيان واضح دیگر، عملي است مخالف نظام عادي جهان كه با اسباب و مسبّبات عادي جهان سازگار نيست. به طور مثال، موسی عصاي خود را به زمين مي افكند. به ناگاه تبديل به اژدها مي شود. دستش از گريبان بيرون مي آورد، چون خورشيد مي درخشد. قرآن كريم، واقعه فوق را اين گونه بيان مي كند: « فالقي عصاه فاذا هي ثعبان مبين و نزع يده فاذا هي بيضاء للناظرين »
(سوره شعراء _ آیات 32 و 33).
و نيز عيسی مرده ها را به اذن خداوند زنده مي كرد و نابينايان مادرزاد را شفا مي داد و مبتلايان به بيماري «برص» را بهبود می بخشيد. گذشته از مطالب فوق، نفس ادعاي « ارتباط با مبدا هستي و نزول وحي بر او » يك عمل خلاف عادت است. چرا كه نوع انسانها چنين ارتباط و ادعايي ندارند. 2_ معجزه نبايد مخالف عقل و منطق انساني باشد. به طور مثال اگر كسي به عنوان پيامبر، ادعاي الوهيت كند و خود را آفريدگار جهان به حساب آورد، مسلماً او پيامبري دروغين خواهد بود و همچنين اگر كسي ادعا كند كه مي تواند براي خداوند شريك بسازد و يا اگر بگويد كه مي تواند از حاصلضرب 2 در 2 عدد 5 را به دست آورد، يك ادعاي خلاف عقل است. 3_ معجزه بايد از قلم و تعليم و تعلّم بيرون باشد. اگر عملي ظاهراً خارق العاده به نظر آيد، ولی با كسب علم و دانش، تحقّق آن ميسر باشد، معجزه نخواهد بود. اعمال جادوگران، شعبده بازان و مرتاضان اگر چه براي افراد عادي خارق العاده به نظر مي رسد، اما چون بر اساس قواعد مسلّمي كه قابل تعليم و تعلمّ است، تحقق پذير هستند، نمي توان آنها را معجزه به حساب آورد. 4_ آورنده معجزه بايد مدعي مقام نبوّت باشد. چرا كه بوسيله آن مي خواهد اثبات كند كه از جانب خداوند مبعوث شده است، تا مردم را هدايت كند. با اين بيان امور خارق العاده اي كه از اولياء خدا بر اثر تهذيب نفس و قرب به مقام ربوبي سر مي زند، هيچ گاه معجزه محسوب نمي شود. زيرا اساساً آنها مدعي نبوت نيستند تا كراماتشان گواه بر رسالتشان باشد. مثلاًً قرآن كريم براي حضرت مريم كرامت هايي را ذكر كرده است بدون آنكه براي ولي اثبات رسالت كند. از جمله كرامت هايي كه قرآن كريم براي مريم مقدّس نقل مي كند اين مي باشد كه در كنار محراب عبادتش، غذايي از جانب خداوند براي او آماده مي شد. قرآن كريم آن كرامت را اين گونه بيان مي كند: « كلما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقا، قال يا مريم اني لك هذا، قالت هو من عند الله».
(سوره آل عمران _ آیۀ 37).
5_ آورنده معجزه بايد مردم را به مقابله به مثل دعوت كرده و مردم نيز از انجام آن ناتوان باشند. بنابراين اگر انسان رشد يافته اي كاري خلاف عادت و خارق العاده را انجام دهد، حتماً باید مردم را دعوت به مقابله با آن كند. قرآن كريم اين ويژگي را اين گونه بيان مي فرمايد: « لا يأتون بمثله و لو كان بعضهم لبعض ظهيرا »
(سوره اسراء _ آیۀ 88).
با اين حساب كار مرتاضان، ساحران و شعبده بازان معجزه به حساب نمي آيد. چرا كه بسياري از انسانها قادر به انجام آن مي باشند. داستان موسی و ساحران، يكي از مواردي است كه علم، سحر و قدرت، به مقابله با اعجاز آمد و ناكام شد. 6_ معجزه بايد مطابق با ادعاي آوردنده اش باشد. بايستي بين ادعا و عملي كه پيامبر انجام مي دهد، تطابق وجود داشته باشد. به عنوان مثال اگر فردي از انبياء الهي ادعا مي كند به قدرت اعجاز نابينايي را بينا مي كند، هرگز اتفاق نمي افتد كه خلاف آن صورت گيرد و شخص نابينا ، بينا نشود. پس اگر فردي ادعاي انجام كاري را به عنوان اثبات رسالت خود مطرح سازد، ولي آن كار تحقق پيدا نكند، قطعاً فردي دروغگو و شياد خواهد بود. در تاريخ به نامهايي برمي خوريم كه ادعاي رسالت و اعجاز كرده اند. ولي در نزد خدا و خلق او روسياه شده اند. مثلاًً در زندگاني « مسيلمة كذّاب » كه از مدعيان نوبت در تاريخ است، نقل شده كه وي در مقام اعجاز آب دهان خود را به درون چاه انداخت تا آب آن زياد شود. ولي آب چاه كمتر شد و فرو نشست و باز دست خود را بر سر و صورت برخي از كودكان بيمار قبيله بني حنيفه كشيد تا شفا يابند ناگهان گروهي از آن كودكان دچار كچلي و برخي لكنت زبان پيدا كردند. هنگامي كه مدعي نبوت، يك چنين گواه رسوايي بياورد، هرگز بر خدا لازم نيست كه ادعا و گواه او را باطل كند زيرا عمل او براي دروغ او كافي است. 7_ معجزه بايد هماهنگ و سازگار با آنچه در آن عصر جريان دارد، باشد. به سخن ديگر، معجزه بايد هماهنگ با زمان باشد. سرّ مطلب فوق اين است كه اگر اعجاز موافق و مطابق با زمان نباشد، مردم نمي توانند به آن اذعان كرده و ايمان آورند. لذاست كه موسی با عصايش و عيسی با نفس مسيحايي اش و رسول گرامي اسلام با كتابش به جنگ با دشمنان و ساحران می روند. نکتۀ ديگري كه از اين ويژگي فهميده مي شود اين است كه انبياء، قبل از رسول خاتم و معجزاتشان مختص به زماني خاصّ بوده اند كه عبارت از « زمان تخاطب » آن بزرگواران با مردمان آن عصر باشد. هنگامي كه رسولي اولوالعزم وصاحب شريعتي مبعوث مي شد، دين قبلي منسوخ مي شد. لذاست كه رسولان الهي هيچ گاه اعجاز رسول قبلي را تكرار نكرده اند چون اعجاز رسول قبلي چون دين او، با آمدن رسول بعدي منسوخ مي شد. لكن معجزه ختميه که در آن قيد « زمان و مكان » اخذ نشده است براي هميشه معجزه است و هيچ احدي را ياراي مقابله با آن نيست. اين نكته كه ذكر شد امري است كه قرآن كريم نيز به آن اشاره كرده مي فرمايد: « و ان كنتم في ريب مّمّا نزلنا علي عبدنا فأتوا بسورة مّن مّثله و ادعوا شهدائكم من دون الله ان كنتم صادقين، فان لم تفعلوا و لن تفعلوا فاتّقوا النّار التي وقودها النّاس و الحجارة اعدّت للكافرين »
(سوره بقره _ آیۀ 23 و 24).
نكته اي لطيف در اين آيه شريفه وجود دارد و آن عبارت است از اين جمله نوراني كه: « فان تفعلوا و لن تفعلوا » يعني هرگز نخواهيد توانست حتي يك سوره و حتي يك آيه و ... مانند قرآن بياوريد. حتی اگر همه مخلوقات با شما همكار شوند. « لن » كه به فعل « تفعلوا » درآمده است، در زبان عربي بمعناي « نفي ابدي » است و نفي ابدي اعمّ از زمان و مكان است. با دقت اگر قرآن را مطالعه كرده باشيم. حتماً به اين نكته واقف شده ايم كه اين قيد سلبي _ لن تفعلوا _ فقط در مورد معجزه ختميه آورده شده است. نه در مورد معجزات ساير انبياء. و اين دليل واضحي است بر اين امر كه يكي از مهمترين ويژگيهاي معجزات انبياء هماهنگي با زمان تخاطب آنهاست. بر اين معنا كه زمان تخاطب موسی براي زمان معين و مردمي معين بوده و زمان تخاطب عيسی نيز با مردمي معين و زمانی معين بوده است. اما زمان تخاطب رسول گرامي اسلام و دين مبين او با انسانها، الي يوم القيامه است و مقيد به قيد زمان و مكان خاصي نيست. لذاست كه انسانها تا ابد نخواهند توانست با اعجاز او مقابله نمايند. انگيزه اعجاز چرا بايد پيامبران داراي قدرت اعجاز باشند؟ به ديگر سخن، انگيزه اعجاز و آنچه معجزه آوردن را بر رسول الهي لازم مي نمايد چيست؟ پاسخ اين سؤال مبتني بر مقدمات و نكته هايي چند است كه بعضي از آنها در پي مي آيد. 1_مي دانيم كه انسان با ساير حيوانات فرق دارد. آن تفاوت در اين است كه انسان «عقل» و مسلّح به سلاح تشخيص ضرر و زيان است. اما ديگر جانداران از اين قوه بي نصيب هستند. عقل انسان جوابگوي و تشخيص دهنده همه مجهولات، ضرر و زيان هاي انسان نيست. بلكه دست نيازش دراز به جانبي ديگر است. دست دراز كردن به جانب ديگر، مبتني بر اين امر است كه به راهكارهاي آن « ديگري » عمل كند. به عبارت بهتر آن ديگري براي رسيدن به مقصود، شخص داراي اين قوه « مكلّف » مي كند چون نيازمند است، بايد براي رفع نياز خود به دستورات او عمل كند و اين شخص نيز، عمل به گفته ها و راهكارهاي او را براي خود تكليف فرض مي كند و از انجام آنها تخطي نمي كند. يكي از نيازهاي مهم بشر، جستجوي راههاي رسيدن به تكامل، حصول و دست يافتن به سعادت دنيوي و اخروي است تا بدان وسيله از فوائد عظيمه آن محروم نماند. جستجو و پيدا كردن راههاي رسيدن به تكامل و سعادت دنيوي و اخروي از عهده عقل انساني بيرون است. زيرا وظيفه عقل پاسخ گويي و راهكارجويي براي همه چيز نيست. بلكه فقط او مي تواند به بعضي از پاسخ ها و راهكارها دست يابد. از طرفي، خداوند كه خالق انسان است، او را از رسيدن و دست يافتن به اين راهها و آن فوائد عظمي محروم نمي سازد. زيرا در صورت محروم نگه داشته شدن از رسيدن به فوائد عظمي اخروي، او در روز بازپسين، حجتي براي اعمال زشت خود خواهد داشت و خداوند نيز دليل كافي براي مجازات او در دست نخواهد داشت. بنابراين براي اينكه همه راههاي اعمال خلاف و نتايج سوء را بر انسان ببندد، مي بايد در عوض، راههاي اعمال نيك و نتايج مفيد را نشان دهد تا اينكه: « ليهلك من هلك عن بيّنه و يحيي من حيّ عن بيّنه»
(سوره انفال، آیه 42)
2_نيز مي دانيم كه سفارت الهي در رسالت او از مناصب عظيمه اي كه مدعي بسيار دارد و همه دوست دارند، سفير خداوند باشند. اينجاست كه حق و باطل با هم ممزوج و مشتبه مي شود. در اين صورت انسانها در گمراهي خواهند افتاد. براي برون شدن از اين معضل بايد سفير الهي، نشانه اي چند از خدا بياورد كه آن نشانه دال بر ارتباط او و حق متعال باشد تا بدين وسيله راست از دروغ و حق از باطل متمايز گردد. از طرفي، آيا اين نشانه ها مي تواند از امور عادي و روزمره انسانها باشد؟ البته كه جواب منفي است زيرا در اين صورت همه از عهده انجام آن برمي آيند و دوباره حق و باطل مشتبه مي شود. بنابراين عمل فوق بايد چنين باشد كه انسانهاي ديگر از انجام آن معذور و ناتوان باشند. پس انگيزه اي كه اعجاز را بايسته مي نمايد اين است كه راههاي كذب مسدود و صراط مستقيم نمايان گردد. آنچه حق است بر انسانها ظاهر و صدق ادعاي رسول حق معلوم مي گردد. چرا كه مردم به راحتي ادعاي كسي را پذيرا نيستند بلكه براي هر ادعايي، سند و برهان مطالبه مي كنند. و پيامبر هم كسي است كه ادعاي ارتباط با حق متعال، پيامبري و سفارت حق تعالي را دارد. پس اين شخص كه ادعاي رسالت دارد بايد براي اثبات مدعاي خود، دليل قاطع و محكم و بدون خدشه داشته باشد. آن دليل و نشانه نيز بايد به گونه اي باشد كه انسانهاي مخاطب آن رسول، از آوردن مثل آن عاجز باشند. حقيقت اعجاز سؤال از « حقيقت اعجاز » نيز از جمله سؤالاتي كه از قديم الايام تا به حال ذهن دانشمندان متدين و بی دين را به خود مشغول داشته است. اينكه معجزه چيست؟ آيا خرق عادت به معناي ناديده گرفتن نظامهاي طبيعي علّي و معلولي است؟ يا خير؟ سؤالاتي است كه قدمتي به قدمت اعجاز دارد. گرچه امروز، بعضي سؤالات ديگر نيز در رابطه با اعجاز افزوده شده و طرح گرديده است. اما آنچه محور اصلي اين سؤالات را تشكيل مي دهد، كنجكاوي انسان نسبت به حقيقت اعجاز است. پاسخ به چراهاي اعجاز، گاهي چنان عرصه را بر بعضي دانشمندان تنگ نموده است كه اصل مطلب كه همان اعجاز باشد را فراموش كرده اند و به اين پرداخته اند كه: اين امر موجود محقّق، آيا زاده جهل انسان نيست؟ بعضي نيز به كلي منكر اعجاز شده اند و آن را امري موهوم كه زاده افكار پريشان دوستداران افراطي انبياء هستند، پنداشته اند. چرا كه به عقيده اينان، ده چيز، انسان را از ديدن حقايق! كور مي كند. اول: حب افراطي، دوم: بغض افراطي و... اما به راستي، آيا حقيقت امر چنان است كه اينان مي پندارند؟ در پاسخ به سؤالات و شبهات فوق و براي تبيين حقيقت اعجاز، راه حل ها و نظريات گوناگوني مطرح شده است كه پرداختن و بررسي همه آنها در توان اين مقال نيست و از حوصله آن خارج مي باشد. اما من باب «...لا ينزك كله » با بر شمردن چند نظر و بررسي آنها، نيز طرح نظريه اي كه موافق عقل و دين باشد، در حد توان به تبيين حقيقت اعجاز مي پردازيم. 1_ اولين نظريه اي كه پيرامون اعجاز مطرح است اين مي باشد كه معجزه، معلول بدون علت نمي د انند. اما قائلند كه علتي جايگزين علتي ديگر شده است. طرفداران اين نظريه مي گويند: معجزه، معلول بدون علت نيست. بلكه جايگزين شدن علتي است به جاي علت اصلي. « يعني جاي علت واقعي يك شيء علت ديگري جانشين شده و آن علت را تحقق بخشيده است. به طور مثال، علت واقعي پيدايش انسان آميزشي يك زن و مرد است. حال اگر اين علت حقيقي، كنار برود و علت ديگري جايگزين آن شود، يعني بدون آميزش مرد و زن نوزادي به دنيا بيايد، مي گوييم: آن امر خارق العاده و معجزه است». طبق اين نظريه بعضي از خوارق عادات قابل توضيح و تبيين است. مثلاًً مي توان بر مبناي اين فرضيه، خلقت حضرت عيسی علي نبينا و آله و عليه السلام را موجّه دانست. اما اشكالاتي سهمگين بر اين نظريه وارد است كه ريشه اين فرضيه را می سوزاند. اشكال اول اين است كه: اين نظريه نمي تواند خلقت آدم و حوا را توجيه نمايد. بلكه از حل آن كاملاً ناتوان است. زيرا اگر علت واقعي و اصلي _ علّت تامّه _ خلقت انسان را آميزش زن و مرد بدانيم، اين امر در بدو خلقت منتفي بوده است. زيرا به تصريح قرآن كريم، آدم و حوا از خاك آفريده شده است. « خلقته من طين » (سوره اعراف _ آیۀ 12).
2_ اين يك امر مسلم و معقول است كه نظام جهان آفرينش، مبتني بر قانون علّیت و معلوليت است و هيچ گاه قابل تغيير و تحول نيست. يعني نظام آفرينش يك نظام ذاتي است، نه يك نظام قراردادي. به ديگر سخن، نظام آفرينش مانند اين قانون رياضي است كه « اگر 2 در 2 ضرب شود، حاصل مساوي است با 4 ». نه چون قوانين راهنمايي و رانندگي كه در يك كشور صندلي راننده سمت راست اتومبيل و در كشوري ديگر صندلي او سمت چپ اتومبيل باشد. اين گونه نيست كه انسان ها دور هم جمع شوند و بگويند كه بهتر است چراغ قرمز را براي ايستادن و توقف و چراغ سبز را براي حركت تعيين نماييم. اگر اين گونه بود، يك نظام قراردادي بود، نه يك نظام ذاتي. نظام ذاتي آن است كه تغيير هيچ چيزي بر اراده و تصميم انسان ها استوار نباشد. مثلاً اگر كلّ انسان هاي كره زمين جمع شوند و بگويند: از فردا حاصلضرب « 5 مساوي2×2 » باز حاصل ضرب آن 5 نمي شود. نهايت چيزي كه خواهد شد، اين است كه به جاي نام 4، نام 5 را بگذارند. همان گونه كه بعضي انسان ها براي مخفي كاري از نام مستعار استفاده مي كنند. پس نظام آفرينش يك نظام فرمايشي و توصيه اي نيست. از اين روي اگر ميان دو پديده، رابطه علي و معلولي بر قرار باشد، از آنجا كه اين رابطه يك رابطه ضروري و ذاتي است نه قراردادي و فرمايشي، نمي توان آن را بر هم زد. از باب مثال اگر الف، علت ب باشد، نمي توان به جاي الف، ج را علت ب قرار داد. چرا كه ميان الف و ب يك رابطه ذاتي برقرار است كه ميان ج و ب، چنين رابطه اي برقرار نيست. پس نمي توان گفت: « معجزه يعني جانشين علتي به جاي علت ديگر». دومين نظريه اي كه در باب پاسخ گويي به سؤال از « حقيقت اعجاز » مطرح شده اين مي باشد كه: « معجزه معلول عوامل ناشناخته طبيعي است ». طرفداران اين نظريه را عقيده بر اين است: « بر اثر پيشرفت علم و دانش، توانسته ايم يك سلسله از قوانين طبيعت را كشف كنيم. اما يك سلسله قوانين و سنتهاي ديگري نيز در جهان آفرينش وجود دارد كه براي ما ناشناخته است. اما انبياء به خاطر علم فوق العاده اي كه داشتند، از وجود اين قوانين و سنتها آگاهي يافته و بر اساس آنها معجزات خود را انجام داده اند ». اين نظريه مبتني بر چند پيش فرض معقول است. اما نتيجه اي نا مقبول و نامعقول بر اين پيش فرضهاي معقول و مقبول بار شده است. پيش فرض هاي اين نظريه به شرح زير است: اول _ بر جهان آفرينش يك سري قانون حاكم است. دوم _بعضي از اين قوانين كشف شده است. سوم _ بعضي از اين قوانين هنوز كشف نشده است. چهارم _ معجزه نيز يكي از قوانين است يا حداقل محكوم به يكي از قوانين است. پنجم _انبياء از قانون حاكم بر خارق العادات، اطلاع داشته اند. در مقدمات اول تا چهارم، خدشه اي وارد نيست. اما مقدمه پنجم كه در حقيقت نتيجه اي از مقدمات چهارگانه است قابل قبول نيست. اشكالاتي چند بر اين نتيجه گيري وارد است كه عبارتند از: 1_طبق اين نتيجه گيري، انبياء داراي علم فوق العاده اي بوده اند. اكنون سؤال اين است: منظور از « علم فوق العاده » چيست؟ اگر منظور از « علم فوق العاده » علم كسبي باشد، كه تاريخ انبياء آن را انكار مي كند. زيرا تا كنون بشر به سندي دست نيافته است تا بدان وسيله بطور يقين حكم كند كه انبياء نزد كسي علم آموخته اند باشند. از طرفي اگر انبياء شاگرد كساني ديگر بوده اند و علم خود را از استادي فرا گرفته اند آن استاد مي بايد مي توانست علم به علل معجزات آنها پيدا مي كرد و در مقام معارضه با آنها برمي آمد. در صورتي كه مي دانيم معجزات انبياء در زمان حكمفرمايي دين آنها بلا منازع بوده است. نيز اگر منظور از «علم فوق العاده» آن چيزي باشد كه از آن به « علم لدني » تعبير مي كنند، بايد به اين امر قائل شويم كه اين چنين انسانهايي فرض را بر جهالت ساير انسانها به وسيله اعجاز به انبياء نيز نهفته در اين نكته ظريف است. 2_ طرفداران اين نظريه، از معجزه يك تفسير كاملاً مادي و طبيعي گرايانه ارائه داده اند. يعني معجزات انبياء را يك سلسله از علل و عوامل پنداشته اند. منتها از علل و عواملي كه از آنها اطلاع نداريم و ممكن است كه هيچ گاه به آنها دسترسي پيدا نكنيم. 3_با توجه به اين نظريه، دين نيز امري خواهد بود كه براي انسانهاي جاهل تبعيت آن لازم است نه براي انسانهاي عالم و مي دانيم كه اين پنداشت بر خلاف نصوص تاريخي و ديني است. زيرا حداقل ما مي دانيم حواريون حضرت عيسی، آدمهاي عالمي بوده اند و نيز مي دانيم كه امثال سلمان فارسي _ رحمت واسعۀ خداوند بر او باد _ كه مؤمن به دين مبين اسلام شدند، شخصي عالم و دين شناس بود چرا كه او با پشت سر نهادن دو دين زرتشت و مسيحيت به دين مقدّس و نوراني اسلام گرويد. 4_ و مطلب ديگر اينكه: با توجه به آيات نوراني قرآن كريم و حتي با توجه به روايات تورات، مي دانيم و ساحران فرعون، آدماني با تجربه و متخصص در فن خود بوده اند. نيز مي دانيم كه آنها بعد از باطل شدن سحرشان بوسيله عصاي موسی، به آن حضرت ايمان آوردند. حال اگر معجزه را معلول ناشناخته بود، آنها نمي بايد همه با هم به موسی ايمان مي آوردند چرا كه ايشان آدمهايي متخصص و اهل نظر و علم بودند و مي توانستند به راحتي به كار موسی خرده بگيرند كه اين كار تو معجزه نيست، بلكه سحر است، زيرا از علل ناشناخته سرچشمه گرفته است. ولي مي دانيم كه اين گونه نشد و همه اذعان كرده اند كه كار موسی چيزي از مقوله اي ناشناخته نيست. بلكه امري است حاكي از قدرت لايزال الهي كه به وسيلهبنده اش موسی ظهور يافته است. 5_با توجه به اين نظريه، هيچ تفاوتي نمي توان بين سحر و اعجاز قائل شد. زيرا سحر نيز گاهي معلول علل ناشناخته است. 3_ اين نظريه مي گويد: « اعجاز معلول علت طبيعي تسخير شده »است. مدعاي فوق به اين معني است كه پيغمبر با ولايت تكويني خود، دست به تسخير و تصرف علت هاي طبيعي و معمولي عالم طبيعت مي زند و با دخل و تصرف، به فعل و انفعالات مادي آنها شتاب بخشيدن و زمان معمولي را كه به حسب عادت، تحقق آن منوط به گذشت زمان زيادي است، به حداقل ممكن تقليل مي دهد. اين دانشمندان در باب توجيه اژدها شدن عصاي موسی، اين گونه مي گويند: « مگر عصا و مار عظيم هر دو در گذشته هاي دور از خاك گرفته نشده اند. البته شايد ميليونها يا صدها ميليون سال طول كشيد كه از خاك اين چنين موجوداتي به وجود آمد. منتها كار اعجاز در اين مورد بوده است كه آن مراحلي را كه مي بايست در طول ساليان دراز طي شود، در يك لحظه و در مدتي بسيار كوتاه انجام داده است». يكي ديگر از دانشمندان موافق با اين نظريه مي فرمايد: « آنچه خداي سبحان به عنوان معجزه انبياي الهي و اولياي خود در قرآن نقل فرموده همگي اموري و غير محال عقلي هستند». مثلاًً تبديل شدن « چوب » به مار توسط موسی كليم امري محال نيست و اساساً عناصر مادي چوب، سنگ، خاك، گياه و مانند اينهاست كه در طبيعت به صورت تدريجي تبديل به مار مي شود. هر مار و عقربي كه امروزه زنده است و پس از توليد مثل به ماري ديگر تبديل مي گردد. اين راه عادي و تدريجي تبديل شدن ذرات چوب به مار است. ولي در معجزه اين راه عادي و طبيعي طي نمي شود، بلكه از راه غير عادي و خارق العاده، كه آن هم عقلي و بر اساس نظام علّت و معلول است، صورت مي گيرد. صاحب معجزه از راه عقل خفيه اي در كار است و از آن علل خبر دارد به سرعت چوب را مار مي كند و اين كار را افراد عادي بشر نمي توانند انجام دهند و از علل خفيه آن خبر ندارند». آنچه ذكر شد اساس و اصل نظريه بود. اين نظريه گرچه ظاهري زيبا و آراسته دا 
معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم